Marko Lopušina
Dragan Damjanović

             Mitski srpski slogan da "Samo sloga Srbina spasava" izgleda da ne važi uvek, tamo gde sloge treba najviše da ima, u samoj srpskoj crkvi. Pokušaj vladike Artemija da stvori vlastitu Istinsku svetosavsku crkvu, koji je izveden zaposedanjem manastira na Kosmetu, otkrio je duboku neslogu u SPC. Nesloga se dogodila među sveštenstvom i rukovodstvom SPC, iako je vladika Grigorije upozorio na mogućnost raskola u crkvi zbog slučaja umirovljenog vladike Artemija, koji je tražio da mu se vrati, kako je rekao, nezakonito oduzeta Eparhija raško-prizrenska. A Sinod je na to odlučio da se Artemiju zabrani činodejstvovanje do zasedanja Sabora.
         Kako danas stvari stoje, raskol je produbljen, jer raščinjeni vladika
Artemije ima podršku osamdesetak monaha, podršku dela vladika u samom Saboru SPC, kao i podršku jednog dela javnosti, pre svega zbog svojih stavova o Kosovu. Pojedine vladike su vladikin raskol ocenile kao "puč vladike Artemija". Konačnu reč o potezima vladike Artemije treba da kaže državno tužilaštvo. Može se dogoditi da Artemije bude uhapšen i da mu se sudi zbog nezakonitog ponašanja, što bi crkveni raskol učinilo institucionalnim. Ipak, sve to, kako je rečeno u Patrijaršiji, zavisi od samog penzionisanog vladike Artemija.
          Ovo je drugi po redu veliki raskol Srpske pravoslavne crkve u poslednjih sto godina. Nesloga u SPC je poslednjih godina sve prisutnija. Trenutno crkvu muče pet rakola – sukob sa otcepljenom Makedonskom crkvom, sukob sa otcepljenom Crnogorskom crkvom, sukob sa netolerantnom bugarskom crkvom, odvajanje dve parohije i manastira u Australiji i slučaj panezionicanog Artemija Radosavljevića.

         Interesantno je da sadašnji Artemijev raskol jako lični na odvajanje iz SPC vladike Dionisija Milivojevića iz Čikaga početkom šezdesetih godina.

        - Po nekim tumačenjima do odvajanja emigracije od SPC i Jugoslavije 1963. godine došlo je po Titovoj ideji, jer je Josip Broz kroz prozore Bele kuće u Vašingtonu gledao vladiku Dionisija Milivojevića na uličnim demonstracijama kako ga psuje. I poželeo da mu se osveti i da ga izbaci iz SPC. Vladika je, međutim, nadmudrio Broza i napravio svoju Slobodnu crkvu – kaže istoričar Borivoje Karapandžić iz Klivlenda.

           Ozbiljniji analitičari emigrantskog života, međutim, tvrde da je crkveni raskol bio posledica sukoba autoriteta i ideja velikih srpskih ličnosti u Srpskoj pravoslavnoj crkvi i srpskim organizacijama u Americi. Netrpeljivost unutar crkve nastala je onog trenutka kada su iza Drugog svetskog rata beogradske vladike Gavrilo Dožić, Nikolaj Velimirović i Irinej Đorđević, zajedno sa kraljem Petrom II pokušali da u izbegličkim logorima i u srpskim kolonijama u Evropi, SAD i Kanadi, ujednine srpsku i jugoslovensku emigraciju. Obojica su, Nikolaj i Irinej iz Evrope prešli u SAD i došli u manastir Sveti Sava 1946. godine i stavili se na raspolaganje episkopu američko-kanadskom Dionisiju Milivojeviću.
           - To trojstvo episkopa u manastiru Sveti Sava u Libertivilu - tvrdi
istoričar Borivoje Karapandžić - nije godilo glavnom administratoru,
episkopu Dionisiju, pa je glasno negodovao. Dionisije Milivojević bio je
šesti administrator Eparhije američko-kanadske i sve do dolaska dvojice vladika, stolovao je samostalno. Zbog svog ega vladika Dionisije nije trpeo vladiku Nikolaja i proterao ga je iz srpske u rusku crkvu, gde je Velimirović i umro 1956. godine. Jačanje pozicije episkopa Dionisija, uz pritužbe vernika i naroda da "episkop ne živi monaškim životom", da se "sa ljubavnicom vozi u belom kadilaku", bili su razlog da Patrijaršija i 1962. pošalje novu Crkvenu delegaciju u Ameriku. Članovi delegacije su u jesen 1962. zaključili da ima "nepravilnosti u radu episkopa Dionisija", da "celo američko Srpstvo nije jedinstveno" i da "saborno treba doneti odluke koje će obavezati sveštenstvo i pastvu u Americi, na jedinstvo s Majkom Crkvom u otadžbini".
             Na­ime, odno­si iz­me­đu SPC u Beogradu i nje­ne epar­hi­je u SAD su bili skladni sve do 1962. kada je Di­oni­si­je dao izja­vu da ta njegova epar­hi­ja tre­ba da po­sta­ne ne­za­vi­sna. U sep­tem­bru 1962. Di­oni­si­je po­nav­lja svo­ju
na­me­ru da "pre­ki­ne sa Majkom Crkvom", ako ne bude una­pre­đe­n u rang
mi­tro­po­li­ta i odvoji se sa no­vim epis­ko­pi­ma koji će biti pot­či­nje­ni nje­mu. Episkop zah­te­va da se sve op­tuž­be pro­tiv nje­ga od­ba­ce.
            Dok je na­pe­tost iz­me­đu epis­ko­pa i sveš­ten­stva rasla Sve­ti ar­hi­je­rej­ski sa­bor je 11. maja 1963. u Beogradu, odlu­čio je da se od jedne Eparihije
američko-kanadske for­mi­ra­ju tri epar­hi­je. Odluku je potpisao predsednik
Svetog arhijerejskog sinoda patrijarh srpski German. Epis­kop Di­oni­si­je Milivojević je od­ba­cio odlu­ku Si­no­da, izjav­lju­ju­ći:

            - Ja ne pri­zna­jem ovu ko­mu­ni­stič­ku odlu­ku iz Be­o­gra­da. For­mi­ra­nje tri nove epar­hi­je tra­žio je Ti­tov re­žim, koji koči rad ove Epar­hi­je i želi da po­djar­mi ovaj deo slo­bo­dnih Srba pre­ko epis­ko­pa nje­mu lo­jal­nih.

             Di­oni­si­je je sa­zvao Crkve­ni sa­bor i 9. av­gu­sta 1963.
usvo­jio re­zo­lu­ci­ju koja zah­te­va "po­vla­če­nje svih odlu­ka koje je
Crkva pro­gla­si­la u vezi sa epis­ko­pom Di­oni­si­jem; po­vla­če­nje svih
no­vo­ime­no­va­nih epis­ko­pa sa te­ri­to­ri­je SAD i Ka­na­de; pre­kid
ka­non­sko hi­je­rar­hij­skog je­din­stva sa Crkvom maj­kom u otadžbi­ni i
od­rža­va­nje samo du­ho­vnog je­din­stva mo­li­tve..."
            - Sa­bor SPC u Beogradu je li­šio Di­oni­si­ja epis­kop­skog i mo­naš­kog čina. To je, međutim, izazvalo talas izjašnjavanja vernika za epis­ko­pa Di­oni­si­ja i Slobodnu crkvu u svetu, kako je nazavo svoju eparhiju, a protiv Majke Crkve. Posledica izjašnjavcanja bila je raskol SPC, podela crkvene imovine i svađa među srpskim emigrantima. Ta svađa je bila toliko oštra da raskoljnici nisu dozvoljavali svojoj deci da se udaju i žene za potomke federalaca.
Suspendovani episkop Dionisije, poglavar nove crkve tužio je SPC 1973.
godine što mu je uzela manastir Sveti Sava i druge hramove. Na samo sedam
milja dalje raskoljnici su podigli svoj manastir Nova Gračanica, ali su
nastavili sa se sude sa federalcima - seća se vernik Gradimir Marković iz
Čikaga.
             Zvanično, kako je pisao naslednik episkopa Dionisija vladika Irinej
novogračanički, Slobodna srpska pravoslavna crkva formirana je kada je
država Ilinois dodelila licencu, odnosno čarter Eparhiji američko-kanadskoj,
sa sedištem u Čikagu.
          - Za tu ideju su se zalagali sve crkveni velodostojnici, pre svega vladika
Dionisije, članovi porodice Karađorđević i sam četnički vojvoda Momčilo
Đujić. Da nije bilo kukavičluka Momčila Đujića, uz federalnu crkvu bi u
emigraciji bilo vrlo malo iseljenika. Međutim, vojvoda Đujić je samo jedan
dan bio raskoljnik. On, koji je u svom listu "Srbija" Germana lično nazvao
"crveni patrijarh", predomislio se i ostao uz Patrijaršiju. Đujić je to
učinio, jer je shvatio da u raskoljničkoj crkvi i među Srbima u rasejanju
neće biti glavni - kaže istoričar Borivoje Karapandžić iz Klivlenda.
         Na­kon toga cepanje SPC je nastavljeno, ali ne samo u SAD i Kanadi, već i u Velikoj Britaniji, Južnoj Africi i Australiji. U porodici Karađorđević kralj Petar Drugi i princ Andrej postali su raskoljnici, dok su njegov brat, princ Tomislav i sin Aleksandar bili federalci. Sukob između dva krila SPC je trajao preko dvadeset godina i koštao je crkvu i vernike preko 100 miliona dolara.
          Raskol je prevaziđen 1992. kada su u Sabornoj crkvi u Beogradu patrijarh Pavle i vladika Irinej novogračanički obavili čin verskog pomirenja. Patrijarh Pavle je vešto izbegao da uvede SPC u politiku, jer je, kako je govorio, provlačio brod crkve kroz Scile i Haribe, da bi ga sačuva od različitih uticaja. Uspeo je da nađe zajednički jezik sa državom, čuvajući pritom punu autonomnost crkve. I pazeći da države ne zadobije neke oblike teokratije. Patrijah Pavle je jedini okupio srpske lidere različitog političkog mišljenja. Bio je često u situacijama da posreduje i miri Slobodana Miloševića i Radovana Karadžića, Biljanu Plavšić i Radovana Karadžića, Ratka Mladića i Radovana Karadžića, Slobodana Miloševića i Zorana Đinđića. Takvu crkvenu politiku sledi i patrijarh Irinej.

         Do pravog i istinskog pomirenja crkve u otadžbini i odmetnute u dijaspori nikada nije došlo, jer versko pomirenje nije dovelo do stavljanje imovine raskoljničke crkve pod finansijsku nadležnost SPC u Beogradu.
           - Srpske opštine i crkve u SAD, Kanadi i Australiji su organizovane kao korporacije, odnosno kao akcionarska društva vernika, donatora i ktitora, koji ne žele da ta njihova imovina bude predata Patrijaršiji u Beogradu na upravljanje. Pojedine crkve u SAD poseduju zemlju, kuće, zgrade, a neke čak i naftna nalazišta i kompanije, pa njihovi akcionari žele da to bogastvo sačuvaju za sebe, a ne da ga dele sa SPC. To je izazvalo mnogo nesporazuma i sudskih procesa, jer akcionari ne mogu da odnesu, kako prete srpske hramove u Američku pravoslavnu crkvu, jer njihov jedini vlasnik je SPC. Taj finansijski raskol i danas traje u SAD, Kanadi i Australiji i niko ne zna kako će se okončati - kaže Đorđe Čović, vernik iz Sidneja.
         U SAD postoje četiri eparhije SPC, koje su radi objedinjavanja izvele
arondaciju, odnosno razmenu crkvenih opština i hramova, kako bi eparhije na istoku, severu, zapadu i jugu bile jedinstvene. Zato su, na primer, hramovi
Istočno-američke eparhije pripali Novogračaničkoj eparhiji, što je izazvalo
nezadovoljnstvo vernika.

          - Vernici sa istoka SAD tuže episkopa Longina iz manastira Nova
Gračanica da im "vrati crkvu". Ima i crkvenih opština u SAD koje se ponašaju i danas kao raskoljničke, jer službene kontakte sa Patrijaršijom svode na minimum, zato jer se "boje za svoju imovinu" ili zato jer tom crkvom upravljaju američki masoni srpskog porekla - priznao nam je Vladan
Vasiljević, vernik miz Klivlenda.
         Vernici otcepljenog krila SPC u Australiji su, na primer, lane fizički provalili u manastir Kalenić, gde je bilo sedište Eparhije australijsko-novozelandske, ukrali crkvena dokumenta i zaposeli ovaj hram. SPC se sudila sa njima i dobila ih na sudu, ali se još nije uselila u manastir Kalenić. Tako da raskoljnici i danas na Petom kontinentu imaju dve svoje eparhije i jedan manastir.
       Srpska pravoslavna crkva danas ima 42 mitropolije, ahiepiskopije i eparhije na pet kontinenata. U SPC je 3.578 parohija, preko 4.000 kapela i crkava, 204 manastira, oko 4.500 sveštenika, monaha i monahinja. Zbog raspada Jugoslavije danas se većina eparhija SPC nalazi u inostranstvu. Procene govore da SPC ima oko dva miliona aktivnih vernika na pet kontinenata sveta. Kako tvrde verski analitičari crkveni raskoli su posledica mnogih podela koje postoje unutar Srpske pravoslavne crkve.

- Danas u SPC najaktuelnija podela na pripadnike srpske škole i pripadnike grčke škole unutar SPC. Srpska škola propoveda svetosavlje i tradiciju srskog naroda, dok grčka škola propoveda “izvorno pravoslavlje”, pre svetog Save, kanonska pravila otvorenih dveri i autoritet mitropolita pergamskog Jovana. Ova podela stvara rizik da se u dogledno vreme u SPC, ako nadjača grčka struja, udaljimo od svetosavlja i tradicije srpskog naroda – upozorava verski analitičar Jovan Janjić.

U Patrijaršiji se, na primer, nezvanično govori da iza vladike Artemija stoje pojedini episkopi grčke crkve, koji žele da imaju dominaciju u SPC.
         - Ponašanje vladike Artemije je bilo sasvim neočekivano. I zato mi se čini da sve te poteze čini neko drugi, ko stoji iza njega. Vladika se jedno vreme borio sa srpski narod na Kosmetu, a onda je povukao nekoliko poteza koji su pokazali kao da želi da raskine sve institucionalne veze SPC na KiM. I da se nametne kao jedini predstavnik crkve  inaroda - kaže Rada Trajković.

Podele o kojima se poslednjih godina, posebno poslednjih meseci pominju, jesu značajne, ali ne nepremostive posledice. Neke su plod neznanja, nedovoljnog poznavanja vere, neke su klasične frakcije.

- U svim crkvama i u svim vremenima bilo je onih koji nazvamo revniteljima ili zilotima. I njihov glas treba da se čuje, međutim, u istoriji crkve oni su gotovo bez izuzetka bili kočničari i prozvodjači konflikata, sumnji, pa i intriga. Vremena su ozbiljna, nema se vremena za ponovno vođenje starih bitaka - smatra analitičar Živko Tucić.

Te podele i sporenja se odvijaju tajno i neprimetno, mada se poslednjih meseci povremeno pretvaraju u pravi elektonski rat, jer se na sajtovima njihove pristalice svađaju oko toga ko je pravi pravoslavac i pravi  vladika, a ko nije.

- Osnovni problemi koji ugrožavaju njeno jedinstvo su rušenje vekovnog bogoslužbenog poretka SPC uprkos nizu odluka sabora od 1968. do 2008, jer pojedini episkopi menjaju bogoslužbeni poredak pod izgovorom povratka ranoj Crkvi, preveliko pristajanje na pretenzije Vatikana potpisivanjem Ravenskog dokumenta 2007. godine, mikropapizam pojedinih episkopa koji ne pošuju odluke Sabora, izbacivanje pravoslavne dogmatike jednog od najvećih teologa 20. veka oca Justina Popovića na Bogoslovskom fakultetu zarad protivurečna učenja titularnog mitropolita pergamskog. Sve ovo je u nekim eparhijama SPC u Srbiji već izazivalo sukobe episkopa, sveštenstva i naroda – javilo nam je uredništvo sajta “Borba za veru” i navode primer održavanja posebnog crkvenog sabora u Pančevu, koji nije bio u skladu sa kanonima SPC.

Naši sagovornici tvrde da su sve očiglednije i podela unutar crkvenog vrha SPC na episkope - duhovnike, koji brinu o veri i vernicima i na episkope - materijaliste, koje interesuju samo lično bogastvo i moć. Postoji i podela vladika na episkope koji su verni pastiri crkve i na episkope, koji su skloni politici, državi i strankama.
          - U ovom trenutku, nažalost, vladike materijalisti imaju veći uticaj u SPC, što se vidi po džipovima koji ih voze i velelepnim dvorima, nego duhovnici i filozofi pravoslavne vere, koji se iskreno brinu za razvoj SPC. Vladike materijalisti su u stanju da nalaze mnogo razloga za svoje nezadovoljstvo crkvom i pre svega patrijarhom, samo da bi održali svoje pozicije. Jedan od tih razloga je navodna zabrinutost za srpsku naciju, iz koje je izrođen verski nacionalizam, koje pojedine vladike jako dobro naplaćuju. U ime tog nacionalnog osećanja, ti episkopi kritikuju SPC, a posebno patrijarha Irineja što želi da izgradi svoje odnose sa Rimokatoličkom crkvom. To nezadovoljstvo je toliko snažno da vladike nacionaliste sa svojim pristalicama planiraju novi veliki crkveni raskol 2013. godine, u vreme proslave Milanskog edikta u Nišu, kada papa prvi put treba da dođe u Srbiju - Đorđe Čović, vernik SPC iz Australije.
Zato Živica Tucić, verski analitičar preporučuje da poseta pape Benedikta Nišu 2013. godine treba da bude razlog za saradnju dve crkve, a ne povod za novi raskol.

         - Skup u Nišu 2013. godine trebalo bi da se dogodi u junu mesecu, kada je Edikt o toleranciji potpisan u Milanu 313. godine posle Hrista. Želja je da se tim povodom u Nišu saberu najviši predstavnici najvažnijih hrišćanskih konfesija. Niko zasad nije otvoreno razmišljao koje od njih treba zvati, a koje ne, jer je hrišćanstvo veoma izdeljeno. Mislim da će biti pozvane same konfesije da odluče ko bi njih zastupao u Nišu. Skup u Nišu ne treba gledati kao pravoslavno-katolički, još manje kao srpsko-vatikanski. Veoma se greši što se sva pažnja skoncentrisala na to da li će papa Benedikt predvoditi delegaciju Rimokatoličke crkve. Nije na nama da to određujemo. O tome će Vatikan da odluči tek početkom 2013. godine i zato to ne treba danas zahtevati ili ograničavati. Pitanje se ne sme politizovati, niti zloupotrebljavati ma od koga, a to se već čini – predlaže Živica Tucić.

           
         Antrfile
         RASKOLJNICI ZOVU CECU
         Sveštenstvo SPC koje se odvojilo i otelo manastir Kalenić u Australiji
povodom koncertne turneje Svetlane Ražnatović na Petom kontinentu, u srpskoj koloniji pustilo je vesta da će Ceca biti gost raskoljničke crkve. Naime, kako sveštenici tvrde, Cecin menadžer je primio 5.000 australijskih dolara da priredi koncert u manastiru Kalinić 28. januara 2011. godine u vreme Svetosavskih svečanosti.

          Antrfile
          GAŠENJE MITROPOLIJE ?
          Posle smrti mitropolita Hristofera, starešine Severno-američke mitropolije, koji je stolovao u manastiru Sveti Sava u Libertivilu, njegov tron je kao administrator preuzeo patrijarh Irinej. Odluku o sudbini ove mitropolije i eventualnom imenovanju novog mitropolita treba da donese Eparhijski sabor SPC u SAD, kojim presedava Njegova svetost.
         Ima ideja da se ta mitropolija pripoji i konačno utopi u Novogračaničku eparhije, sa kojom je postignuto versko jedinstvo. Da bi se ovaj problem rešio patrijarh Irinej će morati da putuje u SAD na sednicu tamošnjeg Eparhijskog sabora.

       Antrfile

       NOVE EPARHIJE
       Neslogu u SPC posebno izazivaju predlozi za reorganizaciju postojećih
eparhija u rasejanju, koje su glomazne i zato loše funkcionišu. Sveti
arhijerejski sabor, na primer, smatra da u SAD treba formirati novu petu
Njujoršku eeparhiju. Razlog je potreba da u Njujorku, gde svoje sedište
imaju sve svetske crkve, i SPC ima Episkopsku kancelariju. Ta nova Njujorška epahija zahvatala bi teritoriju od Njujorka preko Detroita do Klivlenda.
        Sabor je, takođe, razmatrao i potrebu da se Britansko-skandinavska eparhija, koja se prostire od Islanda preko Engleske do Finske reformiše u dve - britansku i skandinavsku. Javila s ei ideja da se ta nova Birtanska eparhija proširi na Belgiju i Švajcarsku. Obe ideje zbog nezadovoljstva nadležnih vladika, nisu usvojene.
         
Australija

Srpska pravoslavna crkva Australije i Novog Zelanda usvojila je jesenas Ustav jedinstvene mitropolije australijsko-novozelandske SPC i prekinula raskol dug nekoliko decenija. Naime, pre pet decenija političkim aktom SPC je podeljena i eparhije u Australiji i Novom Zelandu su odvojene od Patrijaršije. A potom je pre skoro tri godine, od kako je Mirko Dobrijević postao vladika Irinej i imenovan za episkopa australijsko-novozelandskog, otpočela velika medijska kampanja protiv novog starešine SPC na Petom kontinentu. Kampanja je bila produžetak borbe raskoljničkih sveštenika, koji su prišao grčkoj crkvi i starih emigranata, koji su izgubili svoje pozicije u srpskim crkvenim opštinama.

         - Novi sukob sa vladikom Irinejom bio je samo epilog svađe koja u Melburnu izbila 2003. godine između starijih emigranata i tadašnjeg vladike Milutina. Okrivljen je da je želeo da proda manastir Kalenić u Kanberi i novac uloži u srpski koledž. Vernici iz Melburna su na internetu vladiku Milutina, zbog toga „što je više brinuo o novcu nego o pravoslavnoj veri“, nazvali “Mister Dolar”. Posle pobune vernika vladika Milutin je povučen u Srbiju i imenovan za episkopa valjevskog - kaže Goran Jočić iz Melburna.
          Kada je 2008. godine pravoslavni tron u Australiji preuzeo episkop Irinej, da bi izbegao dalji sukob sa vernicima, sedište eparhije je prebacio u Sidnej. Pokušao je da reorganizuje crkvu i podmladi sveštenski kadar. To je izazvalo novo nezadovoljstvo, posebno starih članova srpske emigracije. Prva se pobunila parohija “Sveti kralj Stefan Dečanski” iz predgrađa Frenkston. U Melburnu je tako doveden neki ruski pop, a u Kanberi je pop Dragan Saračević sebe proglasio za starešinu “raskolnika”.

          - Vladika Irinej tj. Mirko Dobrijević iz Ohaja deli srpsku crkvu, uvodi engleski jezik u naše hramove, koketira sa Vatikanom i ne poštuje našu crkvenu tradiciju – napisao je sveštenik Dragan Saračević u svojoj tužbi Arhijerejskom saboru SPC.

   Govorilo se i pisalo po internetu da je episkop Irinej “srpski izdajnik”, da je “vašingtonski igrač” i da organizuje moleban za jasenovačke mučenike kao „podlu antisrpsku zaveru“. Tu kampanju vodili su ljudi koji se ne potpisuju punim imenima i prezimenima, ali se i danas predstavljau kao borci za “čistu srpsku crkvu” ili kao "zabrinuti Mirjani".

            - Sve to bila nije istina – rekao nam je kratko episkop Irinej.

           Da je vladika Irinej bio u pravu, pokazao je i srpski sabor, na kome je glasano o jedinstvenom crkvenom Ustavu, koji je rađen pune tri i po godine. Srpska pravoslavna crkva Australije i Novog Zelanda usvojila je Ustava jedinstvene mitropolije australijsko-novozelandske SPC jednoglasno sa jednim uzdržanim glasom.

         - Jedini način da se dođe do tog konačnog ujedinjenja je preko ovog ustava. Cela crkva stoji iza donete odluke. Raskola više nema – naglasio je episkop australijsko-novozelandski Irinej.